رسانه و مسئولیت متقابل؛ “امر به معروف” قرارداد اجتماعی حیاتی برای بقای اخلاق

نرگس محمدی؛ حرف آور: فریضه امر به معروف و نهی از منکر، صرفاً مجموعه‌ای از دستورات فقهی نیست، بلکه سنگ بنای نظام پویای اصلاحی در اندیشه اسلامی و مکانیسم خودترمیمی جامعه است.

غفلت از این فریضه، نه یک نقص فرعی، بلکه ریشه اصلی بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و انحطاطات تمدنی است. این فریضه، ضامن بقای تمدن است؛ چرا که اجازه نمی‌دهد ناهنجاری‌های کوچک (منکرات فردی) به سرعت تبدیل به ساختارهای فاسد و غالب اجتماعی شوند.

از منظر مدیریتی، هزینه تشخیص و رفع یک خطا در مراحل اولیه بسیار ناچیز است، اما زمانی که منکر به یک رویه جاافتاده تبدیل شود، هزینه اصلاح آن به شدت افزایش می‌یابد. این امر، مفهوم «مسئولیت متقابل» را در جامعه نهادینه می‌کند؛ حقیقتی که بیانگر آن است هر فردی، حافظ بخشی از سلامت اخلاقی کل سیستم است.

امر به معروف در دنیای امروز باید از تقلیل یافتن به رفتارهای جزئی بپرهیزد و بر «معروف‌های کلان» تمرکز کند. بزرگترین معروف، اجرای عدالت در تمام سطوح، از روابط فردی تا ساختارهای حکومتی است.

همچنین، اخلاق حرفه‌ای در محیط کار و تعهد مدنی شهروندان برای مشارکت فعال و انتقاد سازنده، مصادیق حیاتی این فریضه در عصر جدید هستند.

پیچیدگی‌های دنیای مدرن، به ویژه انقلاب دیجیتال، باعث شده است که منکرات به اشکال نرم و شبکه‌ای تغییر شکل دهند. تولید و انتشار اخبار جعلی و ترویج نفرت‌پراکنی در فضای مجازی، منکرات سیستمی هستند که اعتماد عمومی را هدف قرار می‌دهند.

امر به معروف در این حوزه، مستلزم ترویج سواد رسانه‌ای و تشویق به راستی‌آزمایی است. علاوه بر این، فسادهای اقتصادی مانند فرار مالیاتی و تضییع حقوق مصرف‌کننده، سرقت از سهم عمومی در توسعه محسوب می‌شوند و نیازمند گزارشگری شهروندی فعال در قالب نهی از منکر هستند.

اما اجرای این فریضه در عصر نوین، نیازمند حکمت است. اجرای کورکورانه یا مبتنی بر اجبار، خود می‌تواند تبدیل به منکری بزرگتر شود. حکمت حکم می‌کند که اولویت‌بندی صورت گیرد؛ تمرکز بر اصلاح ساختارهایی که تأثیر مرکب دارند، اهمیت بیشتری نسبت به تنبیه متخلفین جزئی دارد.

ابزار اجرا نیز باید تغییر کند؛ توسل به زبان منطق، استدلال علمی و استفاده از ابزارهای نفوذ نوین مانند هنر و رسانه، در اقناع نسل جدید کارآمدتر از شدت عمل است.

تداوم امر به معروف، بازگشتی به «خودآگاهی جمعی» است و یک قرارداد اجتماعی حیاتی برای حفظ هویت و انسجام جامعه محسوب می‌شود.